"Theo chuyên gia tài chính Lâm Minh Chánh, năng lực quản lý tiền mới là “tài sản” quan trọng mà cha mẹ có thể trang bị cho con trước những cám dỗ tiêu dùng và cạm bẫy tài chính ngày càng phức tạp.
Trẻ em ngày nay tiếp xúc sớm với quảng cáo, mua sắm trực tuyến, tiền số, đầu tư và nhiều lời mời gọi kiếm tiền nhanh. Tuy nhiên, không ít phụ huynh vẫn né tránh nói chuyện tiền bạc với con, giữ toàn bộ tiền lì xì hoặc chỉ kiểm soát các khoản chi mà chưa hướng dẫn trẻ tự đưa ra quyết định.
Trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, chuyên gia tài chính Lâm Minh Chánh, Chủ tịch Học viện BizUni, nhà sáng lập AI WikiMoney, cho rằng giáo dục tài chính không nên bắt đầu bằng những khái niệm đầu tư phức tạp. Cha mẹ cần giúp con hiểu giá trị của đồng tiền, phân biệt nhu cầu với mong muốn, biết lập kế hoạch và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Chuyên gia tài chính Lâm Minh Chánh, Chủ tịch Học viện BizUni, nhà sáng lập AI WikiMoney. Ảnh: NVCC Cho trẻ quyền quản lý tiền và mắc sai lầm nhỏ
- Theo ông, khi con xin một khoản tiền lớn so với thu nhập gia đình, cha mẹ nên từ chối ngay hay xem đây là cơ hội dạy con về giá trị của tiền?
- Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Theo tôi, đừng vội nói "không" nhưng cũng đừng vội nói "có". Đây chính là cơ hội rất tốt để dạy con về giá trị của đồng tiền.
Rất nhiều cha mẹ chỉ phản ứng bằng cảm xúc: hoặc chiều con ngay nếu có điều kiện, hoặc từ chối ngay vì thấy quá đắt. Trong khi điều quan trọng hơn là giúp con hiểu được quá trình tạo ra giá trị.
Tôi thường khuyên phụ huynh hỏi con ba câu: Thứ nhất: "Con muốn mua để làm gì?". Thứ hai: "Nếu không mua thì có ảnh hưởng gì không?". Thứ ba: "Con có thể cùng bố mẹ chia sẻ một phần chi phí không?"
Ba câu đó giúp cha mẹ biết đâu là nhu cầu thật, đâu chỉ là mong muốn nhất thời. Nếu món đồ thực sự cần thiết thì cùng con lập kế hoạch để đạt được: con tiết kiệm một phần, bố mẹ hỗ trợ một phần. Quá trình đó quý hơn rất nhiều so với việc chỉ đưa tiền rồi thôi.
Điều chúng ta muốn dạy không phải là "có tiền thì mua", mà là "muốn có tiền thì phải có kế hoạch".
- Cha mẹ nên cho con tiền tiêu vặt từ độ tuổi nào, với mức bao nhiêu và quản lý ra sao để con không phụ thuộc nhưng cũng không chi tiêu tùy tiện?
- Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Theo tôi, trẻ khoảng 6–7 tuổi đã có thể bắt đầu làm quen với tiền. Ban đầu số tiền không cần nhiều, vì điều quan trọng không nằm ở mệnh giá mà là tạo cho trẻ cơ hội được tự quyết định trong một phạm vi nhỏ.
Cho trẻ quyền quản lý tiền và mắc sai lầm nhỏ. Tiền tiêu vặt nên cấp theo tuần hoặc theo tháng, không nên theo ngày. Khi đó trẻ mới học được cách phân bổ chi tiêu: tiêu hết sớm thì không được ứng trước, tiết kiệm được thì được quyền giữ lại. Đó là những bài học nhập môn thiết yếu về quản lý dòng tiền.
Cha mẹ cũng không nên kiểm soát quá chặt từng đồng con tiêu. Hãy để con được mắc sai lầm nhỏ. Một đứa trẻ trót tiêu hết tiền tuần để mua đồ chơi, rồi cuối tuần không còn tiền mua kem, sẽ nhớ bài học đó rất lâu. Sai lầm vài chục nghìn đồng khi còn nhỏ sẽ giúp tránh những tổn thất hàng trăm triệu, hàng tỉ đồng khi trưởng thành.
Tôi thường gợi ý mô hình ba hũ: một hũ để tiêu, một hũ để tiết kiệm, một hũ để cho đi hoặc giúp người khác. Không cần phức tạp, chỉ cần làm đều, làm đúng từ nhỏ.
Kỹ năng quản lý tiền không ai sinh ra đã có. Phải rèn, và rèn càng sớm càng tốt.
- Nhiều phụ huynh giữ toàn bộ tiền lì xì của con với lý do "giữ hộ". Cách làm này có khiến trẻ mất cơ hội học quản lý tiền từ sớm không, thưa ông?
- Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Theo tôi là có. Tiền lì xì là tài sản đầu tiên mà nhiều đứa trẻ thực sự cảm nhận được là của mình. Nếu cha mẹ thu giữ toàn bộ mà không giải thích, không cho con tham gia quyết định, trẻ sẽ mất hoàn toàn cơ hội học về tài chính.
Muốn biết bơi thì phải xuống nước. Muốn biết quản lý tiền thì phải có tiền để quản lý.
Tôi nghĩ nên cùng con chia tiền lì xì thành ba phần: một phần để chi dùng cho những mong muốn phù hợp, một phần để tiết kiệm, và một phần để đầu tư hoặc tích lũy dài hạn.
Dù cha mẹ vẫn là người giữ tiền thực tế, hãy ngồi lại cùng con để lên kế hoạch. Khoản này sẽ gửi tiết kiệm hay mua chứng chỉ quỹ? Dành cho mục tiêu gì? Bao giờ dùng? Con phải biết câu trả lời. Trẻ phải biết tiền của mình đang ở đâu, dùng để làm gì và vì sao lại làm như vậy, đó mới là giáo dục tài chính thực thụ.
"Giữ hộ" mà để con đứng ngoài cuộc, thực chất là cha mẹ đang quản lý tiền thay con, không phải dạy con quản lý tiền.
- Trước những cám dỗ từ quảng cáo trên mạng, trào lưu mua sắm và áp lực phải bằng bạn bè, cha mẹ nên làm gì để giúp con phân biệt nhu cầu thật với mong muốn nhất thời?
- Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Đây là thách thức rất lớn của thời đại mạng xã hội. Ngày trước trẻ nhìn thấy quảng cáo vài lần một ngày. Ngày nay các em tiếp xúc với hàng trăm nội dung quảng cáo, livestream, KOL, influencer mỗi ngày. Không được trang bị tư duy vững vàng thì rất dễ rơi vào bẫy tâm lý "bạn có thì mình cũng phải có".
Cha mẹ hãy chia nhu cầu thành ba mức rõ rệt: Mức Cần - Mức Nên có - Mức Thích.
Rất nhiều người, kể cả người lớn đang tiêu tiền cho cái "thích" nhưng lại nghĩ đó là cái "cần". Cha mẹ nên tạo thói quen hỏi con ba câu trước mỗi khoản chi lớn: "Con có thật sự cần món này không? "Nếu chờ thêm một tuần thì con còn muốn mua không? "Nếu phải dùng tiền tiết kiệm của mình thì con có còn mua không?".
Hỏi đều đặn, ba câu đó sẽ thành phản xạ. Con sẽ tự hỏi mình trước khi mở ví, dù có cha mẹ ở đó hay không.
Nhưng tất cả sẽ vô nghĩa nếu cha mẹ không làm gương. Nếu bố mẹ vẫn mua sắm theo trào lưu, vẫn so sánh nhà mình với nhà hàng xóm, con sẽ học đúng điều đó. Trẻ em học quản lý tài chính từ quan sát hành vi của cha mẹ nhiều hơn từ bất kỳ lời dạy nào.
Dạy con đầu tư nhưng không nuôi tâm lý làm giàu nhanh
- Lừa đảo trực tuyến, tiền ảo, cá độ, "việc nhẹ lương cao" đang nhắm vào người trẻ. Phụ huynh cần trang bị cho con những nguyên tắc nào để tránh mất tiền?
- Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Theo tôi, đây là một trong những nội dung giáo dục tài chính cấp thiết nhất hiện nay. Rất nhiều vụ lừa đảo thành công không phải vì công nghệ cao, mà vì đánh trúng lòng tham và sự thiếu hiểu biết của nạn nhân.
Chuyên gia Lâm Minh Chánh cho rằng, mục tiêu lớn nhất của giáo dục tài chính không phải là dạy trẻ kiếm thật nhiều tiền, mà là giúp các em biết quản lý tiền. Tôi luôn nhắc một nguyên tắc rất đơn giản: Nếu lợi nhuận quá cao, quá dễ và quá nhanh, hãy nghi ngờ trước khi tin.
Không có khoản đầu tư nào vừa lợi nhuận cao, vừa an toàn, vừa thanh khoản tốt. Đó là nguyên lý cơ bản của tài chính. Ai hứa đủ ba thứ đó cùng lúc, đó là lừa đảo, không cần bàn thêm.
Tiền số hay Forex không xấu. Điều nguy hiểm là lao vào khi chưa hiểu gì, chỉ vì nghe quảng cáo "đổi đời nhanh". Tâm lý muốn giàu nhanh chính là điểm yếu lớn nhất mà kẻ lừa đảo khai thác. Tôi đã gặp không ít bạn trẻ mất hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng, không phải vì xui xẻo, mà vì chưa từng được trang bị kiến thức tài chính căn bản.
Có năm nguyên tắc tôi khuyên phụ huynh khắc sâu cho con từ sớm: Không chuyển tiền cho người lạ. Không tin bất kỳ cam kết lợi nhuận nào. Thấy cơ hội kiếm tiền quá dễ, hỏi cha mẹ hoặc người có chuyên môn trước khi làm bất cứ điều gì. Không vay tiền để đầu tư. Không bỏ tiền vào thứ mình chưa hiểu rõ.
Nhớ được năm điều này thì tránh được phần lớn cạm bẫy tài chính hiện nay rồi.
Có một điều mà nhiều cha mẹ hay bỏ qua. Đó là phải tạo môi trường để con dám hỏi. Nếu trẻ sợ bị mắng khi nhắc chuyện tiền bạc, các em sẽ tự âm thầm xử lý một mình. Mà tự xử lý khi chưa có kiến thức, đó mới là lúc dễ sập bẫy nhất.
- Có nên cho trẻ vị thành niên tiếp cận đầu tư như gửi tiết kiệm, vàng, chứng chỉ quỹ hay cổ phiếu? Ranh giới nào giúp trẻ học đầu tư mà không hình thành tâm lý làm giàu nhanh, lướt sóng?
- Chuyên gia Lâm Minh Chánh: Theo tôi, câu trả lời là nên. Nhưng phải đúng trình tự.
Trước hết phải học quản lý tiền. Sau đó mới học tiết kiệm. Tiếp theo mới là đầu tư. Chưa biết quản lý dòng tiền mà đã vội đi đầu tư, rất dễ biến đầu tư thành cờ bạc may rủi.
Với trẻ vị thành niên, tôi khuyến nghị bắt đầu từ gửi tiết kiệm để hiểu lãi suất là gì, tiền sinh tiền là như thế nào. Tiếp theo là vàng và đến chứng chỉ quỹ đầu tư. Đây là kênh rất phù hợp cho người mới vì được quản lý chuyên nghiệp, rủi ro được phân tán và không cần bám sát thị trường hàng ngày.
Khi đã có nền tảng vững thì mới bắt đầu tìm hiểu cổ phiếu. Hãy dạy trẻ đầu tư vào giá trị doanh nghiệp, không phải đánh cược vào giá. Đầu tư thực sự là mua một phần doanh nghiệp tốt và kiên nhẫn nắm giữ dài hạn. Lướt sóng là cố đoán ngày mai giá lên hay xuống. Hai tư duy đó hoàn toàn khác nhau: một bên xây dựng tài sản bền vững, một bên chơi trò may rủi.
Cha mẹ cũng nên tránh khoe những thương vụ kiếm tiền nhanh trước mặt con. Thay vào đó hãy kể những câu chuyện tích lũy đều đặn qua 10 năm, 20 năm. Vì sự giàu có bền vững hầu như luôn đến từ lao động, tiết kiệm, đầu tư dài hạn và sức mạnh của lãi kép, chứ rất hiếm khi đến từ một cú "đổi đời" sau một đêm.
Mục tiêu lớn nhất của giáo dục tài chính không phải là dạy trẻ kiếm thật nhiều tiền, mà là giúp các em biết quản lý tiền, biết bảo vệ tiền và biết để tiền phục vụ cuộc sống của mình. Làm được điều đó từ sớm, các em sẽ trở thành những người trưởng thành tự chủ về tài chính, bình tĩnh trước mọi cám dỗ, không bị cuốn theo đám đông và đủ năng lực xây dựng một cuộc sống vững chắc cho bản thân.
Đó cũng là tinh thần xuyên suốt mà tôi theo đuổi trong mọi hoạt động giáo dục tài chính: giúp mọi người hiểu đúng, làm đúng và thực sự làm chủ tiền bạc. Tôi luôn tin rằng, di sản lớn nhất cha mẹ để lại cho con không phải là căn nhà hay một khoản tiền lớn, mà là năng lực quản lý tài chính và tự tạo dựng tài sản. Bởi tài sản nếu không đi kèm năng lực quản lý rồi cũng sẽ tiêu tan, còn khi đã sở hữu năng lực ấy, con hoàn toàn có thể tự tay làm nên tài sản và đứng vững trước những biến động của cuộc đời.
- Phóng viên: Xin cảm ơn ông!"
Nguồn: Bài phỏng vấn ông Lâm Minh Chánh trên Tạp chí Một Thế Giới, ngày 6/8/2026 — Phóng viên Nguyễn Tuyết.
)
)