Thiên kiến sợ mất mát khiến bạn giữ khoản lỗ và bán vội khoản lãi. WikiMoney giải thích cơ chế tâm lý này và 4 cách cài đặt trước để không bị cảm xúc lái.
Chị Hạnh, 33 tuổi, giáo viên tiểu học ở Đà Nẵng, có hai khoản đầu tư. Khoản thứ nhất đang lãi 15%. Khoản thứ hai đang lỗ 30%. Chị cần tiền để sửa nhà nên phải bán một khoản.
Chị bán khoản đang lãi. Lý do chị đưa ra rất tự nhiên: chốt lời cho chắc, còn khoản kia thì để đó chờ về bờ.
Nếu bạn thấy quyết định này hợp lý, bạn không cô đơn. Đây là hành vi phổ biến đến mức đã trở thành một trong những phát hiện nổi tiếng nhất của tài chính hành vi. Và trong đa số trường hợp, nó khiến nhà đầu tư nghèo đi.
Thiên kiến sợ mất mát là gì?
Thiên kiến sợ mất mát, tiếng Anh là loss aversion, là hiện tượng con người cảm nhận nỗi đau khi mất một khoản tiền mạnh hơn nhiều so với niềm vui khi kiếm được đúng khoản tiền đó.
Khái niệm này được hai nhà tâm lý học Daniel Kahneman và Amos Tversky nghiên cứu và công bố từ cuối thập niên 1970. Các thí nghiệm của họ cho thấy mức độ đau khi mất tiền thường lớn gấp khoảng hai lần mức độ vui khi được số tiền tương đương.
Thử nghiệm ngay với chính bạn: mất 5 triệu đồng và được 5 triệu đồng, cảm xúc nào mạnh hơn? Gần như chắc chắn là vế đầu.
GHI NHỚ: Thiên kiến này không phải khuyết điểm cá nhân. Nó là cơ chế sinh tồn được lập trình sẵn: với tổ tiên chúng ta, mất đi nguồn thức ăn nguy hiểm hơn nhiều so với việc bỏ lỡ cơ hội có thêm thức ăn. Vấn đề là cơ chế đó không được thiết kế cho thị trường tài chính.
Hiệu ứng bán hoa giữ cỏ
Trong đầu tư, thiên kiến sợ mất mát tạo ra một hành vi cụ thể: nhà đầu tư có xu hướng bán những khoản đang lãi quá sớm và giữ những khoản đang lỗ quá lâu. Người ta gọi đó là hiệu ứng bán hoa giữ cỏ, hay disposition effect.
Lý do rất con người. Bán khoản đang lãi cho cảm giác thành công, xác nhận rằng bạn đã quyết định đúng. Bán khoản đang lỗ buộc bạn thừa nhận điều ngược lại. Nên bạn trì hoãn.
Hậu quả bằng số:
Giả sử chị Hạnh có danh mục 200 triệu đồng, chia đều hai khoản 100 triệu. Khoản A lãi 15%, đang là 115 triệu. Khoản B lỗ 30%, đang là 70 triệu. Chị bán khoản A.
Danh mục còn lại của chị bây giờ gồm 100% là khoản đầu tư mà chính chị cũng đang không tin tưởng. Nếu lặp lại hành vi này qua nhiều năm, danh mục của chị sẽ chỉ còn toàn những tài sản kém nhất mà chị từng mua — vì mọi tài sản tốt đều đã bị bán đi từ lâu.
Bốn biểu hiện trong đời sống tài chính người Việt
1. Giữ cổ phiếu lỗ để chờ về bờ
Câu nói phổ biến nhất trên các diễn đàn chứng khoán. Vấn đề là thị trường không biết bạn mua ở giá nào. Việc một cổ phiếu có quay lại giá vốn của bạn hay không phụ thuộc vào doanh nghiệp, không phụ thuộc vào mong muốn của bạn.
2. Không dám bán mảnh đất mua hớ
Rất nhiều gia đình giữ một mảnh đất mua từ thời sốt giá, không sinh lời, không cho thuê được, chỉ vì bán bây giờ là lỗ. Trong lúc đó, tiền bị nhốt suốt nhiều năm.
3. Đổ thêm tiền vào khoản đã lỗ
Đây là biểu hiện kết hợp với ngụy biện chi phí chìm: đã bỏ vào 100 triệu rồi, giờ bỏ thêm 50 triệu để gỡ. Số tiền đã mất không quay lại được và không nên là căn cứ để ra quyết định mới. Câu hỏi đúng luôn là: nếu hôm nay tôi có 50 triệu đồng tiền tươi, tôi có chọn bỏ vào đây không?
4. Không dám bắt đầu đầu tư
Mặt trái ít được nói tới. Nhiều người để toàn bộ tài sản trong tiền mặt suốt hàng chục năm vì sợ mất.
Nhưng đứng yên cũng là một quyết định, và cái giá của nó là sức mua bị lạm phát bào mòn dần.
CẢNH BÁO: Với lạm phát trung bình khoảng 4%/năm, 500 triệu đồng cất trong tủ sau 10 năm chỉ còn sức mua tương đương khoảng 335 triệu đồng theo giá trị hôm nay. Không làm gì cũng là một khoản lỗ, chỉ là khoản lỗ đó diễn ra chậm nên bạn không cảm thấy đau.
Cái giá thật sự: chi phí cơ hội
Giữ một khoản lỗ không chỉ khiến bạn mất phần đã mất. Nó khiến bạn mất cả những gì số tiền đó có thể tạo ra ở nơi khác.
Ví dụ: bạn giữ 70 triệu đồng trong một cổ phiếu đang lỗ suốt 3 năm và cuối cùng nó vẫn không nhúc nhích. Nếu 3 năm đó bạn chuyển sang một khoản đầu tư sinh lời trung bình 10%/năm, 70 triệu đồng đã thành khoảng 93 triệu đồng. Khoản mất thật của bạn không phải 0 đồng, mà là 23 triệu đồng chi phí cơ hội.
WikiMoney đã có bài riêng về chi phí cơ hội trong mục Kinh tế – Khái niệm cơ bản. Đây là một trong những khái niệm quan trọng nhất mà nhà đầu tư cá nhân thường bỏ qua.
Bốn cách cài đặt trước để không bị cảm xúc lái
1. Viết quy tắc trước khi xuống tiền
Ngay khi mua, ghi ra ba dòng: lý do mua, mức giá sẽ bán nếu sai, mức giá sẽ xem xét bán nếu đúng. Quyết định được đưa ra lúc bình tĩnh sẽ bảo vệ bạn lúc không bình tĩnh.
2. Dùng câu hỏi kiểm tra lại
Mỗi khi phân vân giữ hay bán, hãy tự hỏi: nếu hôm nay tôi chưa sở hữu tài sản này và có đúng số tiền đó trong tay, tôi có mua nó ở mức giá hiện tại không? Nếu câu trả lời là không, bạn đang giữ nó vì giá vốn chứ không vì giá trị.
3. Tự động hóa việc đầu tư
Đầu tư định kỳ một số tiền cố định mỗi tháng, đặt lệnh chuyển khoản tự động ngay sau ngày nhận lương. Khi việc mua bán không cần bạn ra quyết định mỗi lần, cảm xúc có ít cơ hội xen vào hơn.
4. Xem danh mục theo lịch, không theo phút
Người xem bảng giá mỗi 10 phút ra quyết định tệ hơn người xem mỗi tháng một lần. Càng nhìn nhiều biến động ngắn hạn, thiên kiến sợ mất mát càng bị kích hoạt thường xuyên. Hãy đặt lịch xem lại danh mục vào một ngày cố định trong tháng.
Hành động ngay hôm nay
HÀNH ĐỘNG: Mở danh mục của bạn và làm bài kiểm tra một câu với từng khoản: nếu hôm nay tôi có đúng số tiền này bằng tiền mặt, tôi có mua tài sản này ở giá hiện tại không? Trả lời trung thực bằng có hoặc không cho từng khoản. Những khoản bạn trả lời không chính là danh sách cần xem xét lại — bất kể chúng đang lãi hay đang lỗ.
Câu hỏi thường gặp
Thiên kiến sợ mất mát là gì?
Là hiện tượng tâm lý khiến con người cảm nhận nỗi đau khi mất tiền mạnh hơn khoảng hai lần so với niềm vui khi kiếm được số tiền tương đương. Khái niệm do Daniel Kahneman và Amos Tversky nghiên cứu.
Vì sao nhà đầu tư hay bán cổ phiếu lãi và giữ cổ phiếu lỗ?
Vì bán khoản lãi mang lại cảm giác đã quyết định đúng, còn bán khoản lỗ buộc phải thừa nhận sai. Hiện tượng này gọi là hiệu ứng bán hoa giữ cỏ.
Ngụy biện chi phí chìm là gì?
Là việc dùng số tiền đã bỏ ra và không thể thu hồi làm căn cứ cho quyết định mới. Trong đầu tư, nó biểu hiện qua việc đổ thêm tiền vào khoản đã lỗ chỉ vì đã lỡ bỏ nhiều tiền vào đó.
Làm sao để bớt bị cảm xúc chi phối khi đầu tư?
Viết quy tắc trước khi mua, tự động hóa việc đầu tư định kỳ, giới hạn tần suất xem bảng giá và dùng câu hỏi kiểm tra lại trước mỗi quyết định giữ hay bán.
Không đầu tư gì cả có an toàn không?
Giữ toàn bộ tài sản bằng tiền mặt cũng có rủi ro, đó là sức mua bị lạm phát bào mòn theo thời gian. An toàn thực sự đến từ việc hiểu rõ công cụ mình dùng và phân bổ hợp lý, không phải từ việc đứng ngoài.
)
)