Khủng hoảng tài chính 2008 - câu chuyện về sự tự tin mù quáng của nước mỹ và những người tận dụng được cơ hội từ khủng hoảng.

Hãy tưởng tượng một nước Mỹ những năm 2003–2006:

Người dân vừa mới vượt qua cú sốc 11/9, kinh tế cần được vực dậy, và FED quyết định “bơm oxy” bằng cách hạ lãi suất xuống mức thấp nhất lịch sử.

Tiền trở nên rẻ. Rẻ đến mức các gia đình chỉ cần ký vài tờ giấy là đã được giao chìa khóa căn nhà mơ ước.

Người Mỹ lúc ấy tin một điều gần như tuyệt đối: “Nhà là tài sản an toàn nhất. Nhà sẽ luôn tăng giá.”

Đã là “niềm tin tuyệt đối” thì chẳng ai còn kiểm tra rủi ro nữa.

Và khi đó, khủng hoảng bắt đầu.

1. BỐI CẢNH: NƯỚC MỸ TRONG CƠN MÊ BẤT ĐỘNG SẢN

Đó là thời kỳ mà tiền rẻ, ngân hàng khuyến khích dân vay tiền, và mọi người theo đuổi giấc mơ Mỹ “The American Dream”.

Đó là thời kỳ mà:

Một người tài xế taxi cũng sở hữu 2 căn hộ đầu tư;
Một nhân viên thu ngân hoàn toàn có thể được vay 300.000 USD;
Những người được xếp hạng dưới tiêu chuẩn (subprime): thu nhập yếu, lịch sử tín dụng kém, rủi ro vỡ nợ cao vẫn được ngân hàng cho vay mua nhà.

Đó là thời kỳ mà:

Môi giới nhà đất lái xe thể thao, nhà lầu, sống như triệu phú.
Cả nước Mỹ như bước vào một lễ hội “The American Dream” mà ai cũng say men chiến thắng — vì giá nhà tăng mỗi tuần, mỗi tháng như thể không bao giờ dừng lại.

Không ai tự hỏi:

“Thu nhập có tăng tương ứng không?”

“Người vay có trả nổi không?”

“Khi nào thì giá nhà xoay chiều?”

“Rủi ro nằm ở đâu?”

Bởi vì câu trả lời lúc đó… không quan trọng.

Quan trọng nhất là giá nhà đang tăng, và khi đại đa số mọi người đều tin là tăng thì rủi ro không còn hiện hữu nữa.

2. NINJA LOAN: CHO VAY VÀ VAY BẰNG NIỀM TIN

Ngân hàng khi đó có một loại khoản vay “khét tiếng”: NINJA Loan – No Income, No Job, No Asset (Không thu nhập, không việc làm, không tài sản – vẫn được vay!).

Một môi giới đã kể:

“Tôi gặp một anh chàng làm việc part-time ở tiệm pizza. Thu nhập 1.200 USD/tháng. Tôi làm hồ sơ để anh này vay 450.000 USD mua nhà. Hệ thống duyệt ngay. Đến tôi còn thấy sợ.”

Nhưng thời đó, nỗi sợ được che phủ bởi… hoa hồng.

Môi giới chỉ cần chốt xong hồ sơ là nhận tiền.

Còn người vay trả được hay không?

Đó là câu chuyện của người vay và ngân hàng.

Mà họ thì đang tin rằng giá nhà sẽ tăng và sẽ cứu tất cả.

3. CƠ CHẾ TẠO SẢN PHẨM TÀI CHÍNH TỪ “ẢO GIÁC AN TOÀN”

Điều nguy hiểm nhất không phải người vay liều.

Mà là các ngân hàng còn liều hơn.

Họ gom tất cả các khoản vay — tốt xấu lẫn lộn — cho vào một “cỗ máy trộn”, đóng thành các gói sản phẩm tài chính gọi là MBS và CDO.

MBS – Mortgage-Backed Securities

Chứng khoán bảo đảm bằng các khoản vay thế chấp nhà ở.

Hiểu đơn giản: gom nhiều khoản vay mua nhà lại thành một “giỏ”, rồi phát hành thành sản phẩm đầu tư.

Nhà đầu tư mua MBS sẽ nhận dòng tiền từ người vay trả nợ nhà.

Nghe thì có vẻ an toàn, nhưng khi người vay không trả được nợ, MBS sụt giá mạnh — và đây là một phần lý do hệ thống sụp đổ năm 2008.

CDO – Collateralized Debt Obligation

Nghĩa vụ nợ được thế chấp (đóng gói).

CDO giống như “phiên bản nâng cấp” của MBS: gom nhiều MBS, thêm nợ xấu, nợ doanh nghiệp… rồi chia thành nhiều tầng rủi ro.

Tầng trên cùng được dán mác AAA dù bên trong toàn là nợ xấu.

CDO là nơi Phố Wall che giấu rủi ro tinh vi nhất.

Sau đó họ bán MBS, CDO cho nhà đầu tư toàn cầu.

Sản phẩm càng phức tạp → người ta càng tin là “an toàn”.

Các tổ chức xếp hạng tín nhiệm dán nhãn AAA lên một đống tài sản độc hại.

Tất cả dựa trên niềm tin rằng: “Nhà không thể giảm giá.”

4. TÒA NHÀ HÀO NHOÁNG TRÊN NỀN CÁT

Lehman Brothers — biểu tượng của Phố Wall — sử dụng đòn bẩy tới 30:1.

Nghĩa là mỗi 1 USD vốn thật, Lehman vay thêm 30 USD để đầu tư.

Chỉ cần giá tài sản giảm 3–4% là hệ thống mất thanh khoản.

Cả hệ thống như vậy.

Nhưng không ai lo lắng, vì ai cũng tin: “Nhà tăng giá. Cả hệ thống không thể sập.”

Mà trong tài chính, câu “không thể” luôn là điểm bắt đầu của bi kịch.

5. CÓ MỘT SỐ NGƯỜI NHÌN THẤY RÕ BẢN CHẤT VẤN ĐỀ

Michael Burry — vị bác sĩ lập dị, tự học đầu tư — ngồi một mình đọc từng hồ sơ vay mua nhà của hàng chục ngàn người Mỹ.

Không phải xem qua loa.

Ông đọc từng dòng thu nhập, từng khoản nợ, từng mức lãi suất điều chỉnh.

Và rồi ông nhận ra:

“Nếu lãi suất điều chỉnh, hàng triệu người vay sẽ không thể trả nổi tiền nhà.”

Và khi họ vỡ nợ, các gói MBS dán nhãn AAA sẽ nổ tung.

Burry đi mua CDS — hợp đồng bảo hiểm cho rủi ro vỡ nợ.

Các ngân hàng nghĩ ông điên.

Họ cười nhạo:

“Gã bác sĩ tưởng giỏi hơn Phố Wall?”

“Cứ bán cho hắn, chúng ta thu phí đều đều.”

Nhưng họ đang bán bảo hiểm trên quả bom chính họ tạo ra.

Và bom nổ thật.

Khi nợ xấu tăng vọt → MBS & CDO sụt giá → CDS tăng giá hàng trăm lần.

Burry và một vài nhóm đầu tư như Steve Eisman, Cornwall Capital… kiếm được lợi nhuận khổng lồ.

Họ bị xem là điên rồ… cho đến khi bong bóng nổ.

6. ĐIỂM BÙNG NỔ — KHI NIỀM TIN KHÔNG CÒN CHE ĐƯỢC SỰ THẬT

2006–2007, giá nhà bắt đầu giảm.

Ban đầu 1–2% — tưởng không đáng lo.

Nhưng với đòn bẩy khổng lồ, con số đó đủ để thổi bay cả thị trường.

Người vay dưới chuẩn vỡ nợ
Lãi suất tăng
MBS sụt giá
Ngân hàng mất thanh khoản
Bán tháo tài sản
Thị trường rơi vào vòng xoáy tử thần

Bear Stearns → phá sản.

Washington Mutual → phá sản.

Và cuối cùng là Lehman Brothers — cú nổ lớn nhất.

Ngày 15/9/2008, Lehman sụp đổ, kéo theo cả hệ thống tài chính toàn cầu.

7. HẬU QUẢ ĐỐI VỚI NƯỚC MỸ

Nước Mỹ rơi vào hỗn loạn:

Hàng triệu người mất nhà
Các khu phố biến thành dãy nhà hoang
Doanh nghiệp phá sản hàng loạt
Thị trường chứng khoán giảm hơn 50%
Hàng nghìn tỷ USD “bốc hơi”

8. HẬU QUẢ LAN RỘNG RA TOÀN CẦU

8.1. Châu Âu

UBS, RBS, Iceland… rơi vào khủng hoảng ngân hàng.

8.2. Các nền kinh tế mới nổi

Chứng khoán lao dốc, dòng vốn rút sạch.

8.3. Kinh tế thế giới suy thoái

GDP toàn cầu giảm lần đầu từ Thế chiến II.

9. KHỦNG HOẢNG 2008 KHÔNG PHẢI TAI NẠN — MÀ LÀ QUY LUẬT

Trước đó hàng trăm năm đã có:

Bong bóng hoa tulip
Bong bóng South Sea
Đại khủng hoảng 1929
Bong bóng Dotcom

Mô hình rất giống nhau:

tham lam → ảo tưởng → FOMO → đòn bẩy → sụp đổ

10. CÁCH NHẬN DIỆN RỦI RO KHỦNG HOẢNG TÀI CHÍNH

10.1. Giá tài sản tăng nhanh hơn giá trị thật

10.2. Nợ tăng nhanh hơn thu nhập

10.3. Sản phẩm tài chính “phức tạp bất thường”

10.4. Tâm lý FOMO

10.5. Niềm tin phi lý “không thể giảm”

10.6. Vĩ mô bắt đầu lệch

10.7. Người bình thường kiếm tiền quá dễ

10.8. Niềm tin “Chính phủ sẽ cứu”