"Run" trong tiếng Anh nghĩa là chạy. Nhưng trong tài chính, "run" được hiểu là đổ xô, hối hả thực hiện một hành động vì sợ không còn cơ hội.
- Bank Run là hiện tượng người dân đổ xô đi rút tiền trước hạn vì lo ngân hàng sẽ không còn khả năng chi trả.
- Diamond Run (Kim cương Run) là hiện tượng nhiều người cùng lúc mang kim cương đi bán lại vì lo giá sẽ giảm hoặc sau này không còn nơi thu mua.
- Gold Run (Vàng Run) cũng tương tự: người dân đồng loạt bán vàng vì lo giá giảm hoặc doanh nghiệp không còn khả năng thu mua.
Ba hiện tượng này có bản chất khá giống nhau: nỗi sợ hãi dẫn đến hành động tập thể, và chính hành động tập thể đó lại có thể tạo ra khủng hoảng thanh khoản.
VÌ SAO BANK RUN ĐÁNG SỢ?
Đây là hiện tượng mà mọi ngân hàng đều rất sợ.
Một ngân hàng bình thường luôn có tổng tài sản lớn hơn tổng nợ. Ngoài tiền gửi của khách hàng, ngân hàng còn có vốn của cổ đông và lợi nhuận tích lũy.
Tuy nhiên, tiền mà ngân hàng huy động được không nằm trong két sắt. Phần lớn số tiền đó đã được đem cho doanh nghiệp và người dân vay, với thời hạn dài hơn thời hạn gửi tiền. Nếu rất nhiều khách hàng cùng lúc đến rút tiền thì ngay cả một ngân hàng hoàn toàn khỏe mạnh cũng không thể thu hồi ngay các khoản cho vay để trả.
Vì vậy, một ngân hàng tốt vẫn có thể gặp khủng hoảng nếu xảy ra Bank Run.
Ở Việt Nam, chúng ta từng chứng kiến các tình huống khác nhau:
- Có trường hợp ngân hàng thực sự gặp khó khăn, như SCB.
- Cũng có trường hợp ngân hàng vẫn hoạt động bình thường nhưng bị tin đồn, như ACB trước đây.
Trong các trường hợp này, Ngân hàng Nhà nước đều phải vào cuộc để trấn an thị trường và hỗ trợ thanh khoản. Vì Bank Run rất dễ lây lan: người dân thấy một ngân hàng bị rút tiền ồ ạt thì cũng lo cho ngân hàng mình đang gửi, rồi kéo nhau đi rút. Từ một ngân hàng, nó có thể lan sang ngân hàng khác và gây rủi ro cho cả hệ thống. Mà niềm tin lại chính là yếu tố sống còn của hệ thống ngân hàng.
Theo tôi, Việt Nam đã xử lý khá tốt các vụ Bank Run trong thời gian qua. Trường hợp SCB để lại nhiều hệ quả, nhưng nhìn chung hệ thống ngân hàng vẫn giữ được sự ổn định.
VÌ SAO LẠI XẢY RA KIM CƯƠNG RUN?
Hiện tượng Kim cương Run vừa qua xuất phát từ những thông tin lan truyền trên mạng xã hội, bắt đầu từ câu chuyện bán lại kim cương của một người phụ nữ mà hầu như ai cũng biết. Nhiều cửa hàng kim cương rơi vào tình trạng bị khách hàng đồng loạt mang hàng đến bán lại.
Các cửa hàng kinh doanh sai trái — bán kim cương không có giấy kiểm định hoặc giấy kiểm định giả — thì phải đóng cửa rồi bỏ chạy.
Nhưng các cửa hàng kinh doanh hoàn toàn đúng pháp luật thì cũng rất khó có đủ tiền để mua lại toàn bộ số kim cương đã bán ra trong nhiều năm.
Lý do rất đơn giản. Trong suốt thời gian kinh doanh, họ đã bán ra quá nhiều kim cương. Doanh nghiệp càng hiệu quả thì doanh thu càng phải cao hơn tài sản của họ. Mà doanh thu này cộng dồn qua nhiều năm thì lại càng lớn so với tài sản.
Do đó, nếu nhiều khách hàng cùng lúc mang hàng đến bán thì doanh nghiệp sẽ không có khả năng thanh khoản.
Đó chính là bản chất của "Run".
Và khác với Bank Run, khi ngân hàng gặp khó còn có Ngân hàng Nhà nước đứng ra hỗ trợ, thì với Kim cương Run, doanh nghiệp gần như phải tự xoay xở. Không có hệ thống nào đứng sau cả.
PNJ BỊ GỌI TÊN
Và câu chuyện Kim cương Run trở nên lớn hơn nhiều khi vụ buôn lậu hơn 28.000 viên kim cương bị phanh phui, PNJ bị gọi tên.
Ngày 2/7/2026, Công an tỉnh Thanh Hóa triệt phá đường dây buôn lậu kim cương xuyên quốc gia, khởi tố ông Đặng Ngọc Thảo — nguyên Giám đốc Công ty TNHH MTV Giám định PNJ (P-Lab), công ty con của PNJ và là đơn vị kiểm định hàng đầu tại Việt Nam. Ông Thảo bị cáo buộc mua kim cương nhập lậu giá rẻ, mài đi mã số GIA khắc trên viên kim cương, khắc mã mới và cấp giấy kiểm định của P-Lab để bán ra kiếm lời.
Mặc dù PNJ khẳng định đó là vi phạm cá nhân chứ không phải bản chất doanh nghiệp, nhưng PNJ cũng bị Kim cương Run.
Khác với các tiệm chuyên mua bán kim cương, PNJ là một tập đoàn nữ trang lớn, doanh thu gồm nhiều mảng chứ không phải 100% từ kim cương. Theo thông tin từ báo chí, kim cương rời chiếm khoảng 10% doanh thu, trang sức gắn kim cương chiếm khoảng 23% doanh thu của PNJ. Và không phải khách hàng nào cũng đem kim cương của mình đi bán lại. Nên ban đầu PNJ đã khá tự tin là đủ lực để giải quyết Kim cương Run.
Nhưng vấn đề là không chỉ kim cương run, mà vàng cũng run.
KHI VÀNG CŨNG RUN
Câu chuyện thực sự trở nên căng thẳng khi hiện tượng Run lan sang vàng.
PNJ là doanh nghiệp bán lẻ trang sức số một Việt Nam, là cổ phiếu được nhiều quỹ đầu tư nắm giữ và nhiều năm liền tỷ lệ sở hữu nước ngoài luôn gần mức tối đa.
Xét về tài chính, PNJ là một doanh nghiệp rất khỏe mạnh. Theo báo cáo tài chính quý I/2026:
- Tổng tài sản khoảng 19,7 nghìn tỷ đồng.
- Tài sản ngắn hạn khoảng 18,2 nghìn tỷ đồng.
- Tiền và tương đương tiền gần 900 tỷ đồng.
- Vốn chủ sở hữu khoảng 14,4 nghìn tỷ đồng.
- Nợ phải trả khoảng 5,3 nghìn tỷ đồng, chỉ chiếm khoảng 27% tổng tài sản.
- ROE nhiều năm duy trì khoảng 22%–23%.
Tuy nhiên, một doanh nghiệp khỏe không có nghĩa là có thể ngay lập tức mua lại toàn bộ số vàng đã bán ra suốt hàng chục năm.
PNJ đã hoạt động gần 40 năm. Doanh thu mỗi năm thường gấp khoảng 1,5–2 lần tổng tài sản. Không doanh nghiệp nào trên thế giới có thể mua lại ngay toàn bộ số vàng mà khách hàng đã mua trong gần 40 năm, khi nhiều khách hàng cùng hối hả bán ra.
Đó là lý do PNJ phải tổ chức họp báo, công bố kế hoạch đảm bảo thanh khoản, theo đó tiền mua lại sẽ được thanh toán làm 5 đợt, kéo dài khoảng 120 ngày.
Theo tôi, đây không phải điều PNJ mong muốn. Việc này chắc chắn ảnh hưởng đến thương hiệu và doanh số trong ngắn hạn. Nhưng mục tiêu quan trọng nhất là bảo đảm doanh nghiệp tiếp tục hoạt động bình thường, để có thể thực hiện đầy đủ các cam kết với khách hàng.
TÔI TƯ VẤN HỌC VIÊN VÀ BẠN BÈ NHƯ THẾ NÀO?
Những ngày qua, khá nhiều học viên và bạn bè gọi điện hỏi tôi: "Có nên bán kim cương không?", "Có nên bán vàng không?"
Tôi thường trả lời như sau.
- Với kim cương hoặc vàng trang sức, các bạn hãy tự trả lời hai câu hỏi.
Thứ nhất, bạn mua nó để làm gì? Để đeo, làm trang sức và mang lại niềm vui? Hay mua như một tài sản đầu tư để mua đi bán lại?
Thứ hai, bạn còn tin tưởng doanh nghiệp đã bán cho mình hay không?
Quyết định bán hay không bán sẽ phụ thuộc vào việc bạn trả lời hai câu hỏi đó.
- Đối với vàng 9999, tôi trả lời rằng: "Nếu là tôi thì tôi không bán."
Vàng 9999 luôn có giá trị nội tại của nó. Có thương hiệu thì giá cao hơn. Không có thương hiệu thì vẫn có thể nấu lại thành vàng nguyên liệu. Giá trị của vàng vẫn còn đó.
Trong khi nếu bán lúc này, bạn sẽ mất ngay phần chênh lệch giữa giá mua và giá bán. Chưa kể vàng đang trong giai đoạn giá thấp so với cách đây vài tháng.
Tôi luôn tư vấn học viên và bạn bè, những người muốn tích lũy tài sản bằng vàng: "Hãy dành khoảng 10%–15% thu nhập tích lũy để mua vàng, mua đều đặn, không canh giá và giữ dài hạn, không mua bán giữa chừng."
CÒN GIÁ CỔ PHIẾU PNJ
Giá PNJ đang xuống. Nhưng cũng chưa thể khẳng định sẽ diễn biến theo kịch bản A2 hay B1 mà tôi đã phân tích trong bài viết ngày 9/7. Ai quan tâm có thể đọc lại bài đó để hiểu rõ hơn.
Hãy tham gia AI WikiMoney ngay hôm nay để tiếp cận nguồn thông tin toàn diện, chuẩn xác và tối ưu hiệu quả đầu tư của bạn.
Tác giả: Lâm Minh Chánh
)
)